Greult.

Greult Bosma wenne syn libben lang yn Reasyl. Syn heit hie molkfarder west by it bûterfabryk en syn mem hie in winkeltsje hân yn jern en bân. Hy koe goed leare en hy hie graach skoalmaster wurde wold, mar dat koe net lije. Yn pleats dêrfan bedarre er op syn fjirtjinde op it kantoar fan de notaris. Dêr wurke er him op ta earste klerk. Mar tolve jier lyn wie de notaris mei pensioen gongen. It notariaat yn Reasyl waard opheft en gearfoege mei dat yn Trie. Foar Greult wie dêr allinne plak as twadde man, en dêr hie er gjin sinne oan. Al jierren fertsjinne hy der aardich by mei rjochtskundige adfizen op terreinen dêr’t de notaris sels net wurke, lyk as arbeidersrjocht en leanbelesting. Hy en syn frou hiene altyd kloek libbe en har ienige dochter Klaske wie de doar al út. En syn baas hie, better as Greult ferwachte, foar him ek noch wat fan in pensioen regele. Dat hy taksearre dat hy him wol rêde koe.

Dat wie ek bêst slagge. Al gau hie er in apart kantoarke oan syn hûs bouwe litten, omdat er it hieltyd drokker krige. Hy fernaam dat hy it sa folle better hie as by de notaris. Hy hie it fansels al lang tefoaren dwaan moatten. Mar hy paste goed op himsels. Hy naam net mear klanten as er sûnder personiel oan koe. En hy wurke ek mar koarte dagen. De tiid dy’t er oer hie, bestege er oan reiskes en oan alle soarten doarpsaktiviteiten. Hy siet oeral yn. Sa’t men sei: der koe yn Reasyl net in kat strûpt wurde of men moast him der by ha. Om him hoegde dat net, mar hy waard altyd oeral foar frege. It ienige dêr’t er net oan mei die wie de polityk. Alle partijen hiene wol by him oan de doar west, behalve de kommunistyske, dêr’t er by alle ferkiezingen wol op stimde. Mar Greult sei dat hy foar elkenien neutraal bliuwe woe.

Hy wie in menear, in man dy’t jo net oer de holle sjen koene. Hy wie lang en aardich swier, mei in grut bosk wyt hier. Op syn rjochte noas droech er in bril sûnder rânen. Syn mûle stie earnstich en tagelyk net ûnfreonlik. Hy wie altyd, bûtendoar en by oaren, mar ek yn syn eigen hûs, kreas yn ’e klean. In skjin boesgroentsje, in passende strik, in netsjes jaske, tear yn ’e broek, de skuon poetst. As it wiet wie droech er in hoed en in paraplu. As er troch de buorren fytste siet er rjochtop, ek as er yn ’e wyn hie.

As hy by in gearkomste der yn kaam seagen de minsken nei him om. En as hy it wurd naam, waard it fansels stil. Dat wie net omdat er lûd prate, dat die er noait. Ek net omdat er in swier lûd hie, dat hie er net, in gewoane bariton. Wol, omdat der grutte wissichheid en evenredigens fan útgong. Hy brûkte gewoane wurden, die net geleard. Dy’t nei him hearden hiene it gefoel dat it net oars wêze koe lykas Greult Bosma it útlei, dêr hoegden jo fierder net oer te twiveljen.

Yn de mienskip fan Reasyl wie Greult Bosma grif de man dy’t it aldermeaste fan de minsken ôf wist. En dan spesjaal fan dyjingen dy’t in bytsje, of mear as in bytsje jild hiene. Fan de tiid ôf dat er by de notaris wurke wist er alles fan alleman, oer besit en skulden, oer haat en niid, ek oer yntime ferhâldingen dy’t oan oare bûtensteanders foarby gongen. It spruts foar himsels dat hy dêroer sa ticht as in pot wie. Gjinien soe oait fan him hearre, wat der skûle achter it nuvere hâlden en dragen fan Kees en Jeltsje tsjin Harmen en Feikje oer. Mar Harmen en Feikje en Kees en Jeltsje wisten hiel goed dat Greult it al wist. En sa’t minsken dan binne, wiene se ree om harren hiele hawwen en hâlden oan him ta te betrouwen, want Greult, dêr koene jo op oan.

En wat is der yntimer as jild?

It kantoarke fan Greult hie in eigen yngong, mei in lyts foarkeammerke, dêr’t de minsken de jas ophingje koene en de klompen delsette. Hoewol, der kaam einliks noait ien op klompen, altyd hiene se even de skuon oan dien. As de minsken der yn kamen krigen se in stoel achter in hege tafel. Oan de oare kant siet Greult, mei de rêch nei it finster. Dat finster wie op it suden, de besikers dikeren tsjin it ljocht yn en seagen Greult syn gesicht mar heal.

Dan waard der besteklik praat oer de swierrichheden fan de klant, oer kwestjes mei personiel, oer belesting en ferskate oare saaklike oangelegenheden. Greult joech mei syn grutte ûnderfining goede rie, praktyske oplossings dy’t pasten by de persoan en de sitewaasje. De besiker, dy’t dêrfoar al fan in protte oaren, de frou, famylje, freonen, in soad healwize útwegen foar syn probleem heard hie, fielde him eindlik foldien dat der no ien wie dy’t goed nei him hearde en de swierrichheden ek snapte. En soms waard de klant dan fertroulik.

”Net om ’t iene of ’t oare, Bosma, mar as ik wat jild oer hâld, jo begripe wol, wat tinke jo dat it bêste is om dat te belizzen?”

”Dat moatte jo op ’e bank sette, en se dêr freegje wat it bêste is. Dy ha der ferstân fan.”

”Ja, mar, dan moat ik it earst oanjaan by de belesting.”

”O, sa, bedoele jo dat,” sei Greult. Hy gong noch rjochterop sitten as er al die, en seach de klant string oan.

”Kees, jo wolle de ferkearde wei op. Dat moatte jo net dwaan.”

”No ja, ik tocht, jo witte miskien...,” besocht Kees it noch ris.

Greult stuts de hân op. ”Ik wol der net mear oer hearre. Hâld jo oan de wet, Kees.”

Dan, in bytsje mylder: ”Trouwens, ik bin gjin bankier of sa, ik hâld my fier fan jildsaken. Kwestje fan begjinsel, oerholden út it notariaat.”

En mei dy les gong Kees werom nei hûs. Dêr fertelde er it oan Jeltsje en oan syn buorman dy’t de Ljouwerter brocht, want hy wie in praatske man. Se wiene it der oer iens dat Bosma de rjochtskepenheid yn persoan wie, heegstens in hiel lyts bytsje wrâldfrjemd.

Mar de oare deis kaam Freark, in âlde rintenier, by Greult. Nei wat begjinpraat oer it waar en de wrâld kaam er ta de saak.

”Ik ha beide pleatsen yn de Lege Geaën ferkocht foar in heal miljoen. Ik woe ris prate wat it bêste is om dat te belizzen.”

It wiene deselde wurden dy’t Kees de deis tefoaren ek brûkt hie. Mar no die Greult hiel wat oars.Hy stoarre oer Freark hinne nei it skilderij oan de muorre, in donker byld fan in tongerbui boppe in doarp. Syn hannen hie er yn elkoar ûnder de tafel, hy knypte sa fûl dat syn knokkels wyt waarden en hy in skoat yn it boarst fielde, mar syn gesicht ferrette neat. Hy helle djip siken en sei:

”Jo wolle dat jild út ’e wei ha, nim ik oan?”

”Ja,” sei Freark. ”Ik wol de frou en har famylje der bûten hâlde.”

Greult knikte. Hy wist wat Freark bedoelde. Dêr, yn de Lege Geaën, hie Freark, lang lyn, in natuerlike soan krigen by de frou fan de boer dy’t in pleats fan him hierde. De frou wie jong stoarn, de man dêr’t se mei troud west hie wist net better of de jonge wie fan syn eigen fleis en bloed. De relaasje wie noait útlekke. By syn eigen frou hie Freark gjin bern. Hy hie by testamint syn hiele besit tatocht oan de jonge. Greult hie yndertiid by de notaris sels dat testamint skreaun, en Freark hie him doe de achtergrûn ferteld. Greult koe de jonge wol, hy wenne en wurke yn Trie. Oft dy op ’e hichte wie mei syn eigen ôfkomst wist Greult net.

”Ik tink dat de effektebank ’Confidentia’ foar jo de oplossing is,” sei Greult. ”Effektebanken binne net allegearre like fertroud, mar fan dizze doar ik wol sizze, dat jo der op oan kinne.”

Hy die in taast yn in laad en joech Freark in folder oer de bank. Underwilens lei er út wêrom dizze bank te fertrouwen wie, hoe goed dy de klanten beskerme en geheim hold en hokker hege rindeminten der útkeard waarden. Freark wie tige ûnder de yndruk. Hy sei dat er him beriede soe en gong nei hûs.De oare deis skille er en sei dat hy it jild op de rekken fan de bank stoar-te soe. En oft Greult de formaliteiten foar him regelje woe.

Mei Freark derby wiene der fiif ynlizzers, dy’t harren jild troch Greult oan ’Confidentia’ tabetroud hiene. Mei-inoar mear as in miljoen gûne. It wiene twa rinteniers, twa widdowen en in âldfaam dy’t Greult allegearre koene fan it notariskantoar. Elk hie syn eigen reden om it jild stil te hâlden, en Greult wist it allegearre. It wie begongen mei de âldfaam dy’t in erfskip krigen hie. Se fertrouwde gjin ien bank mar se woe it jild ek net yn ’e hûs hâlde. Se treau it Greult suver yn ’e hannen. Hy beprate de frou om har jild feilich yn ’Confidentia’ te belizzen. Dêr koe er sels foar yn stean, hie er sein.

Yn de lettere jierren wiene der noch fjouwer rike lju nei him ta komd. Hy hie se lokke, mar hiel foarsichtich, sûnder dat se der erch yn hiene dat se lieden wiene. In wurdsje hjir, in glimke dêr, in suver ûnmerkber knikje. De wichtigste ynlizzer, dêr’t er al de jierren op hope en wachte hie, wie Freark.

Greult hie himsels altyd yn ’e macht. As jonkje fan fjirtjin op it notariskantoar wie him yndruid dat hy syn emoasjes ynhâlde moast. Hy hie mar fatsoenlik te bliuwen, hoe min er ek behannele waard troch de klerken en de notaris en ek noch troch dy syn frou. Dy brûkte him foar it smoarge wurk yn hûs en hiem, dêr’t de faam fiis fan wie. Hy wie goed selsbewust, mar hoe faak as er der ek mei ophâlde woe, hy koe it net, want syn mem wie widdo wurden en koe it skiterige bytsje jild dat hy ynbrocht net misse. Twa jier lang hie it duorre, doe gong de notaris dea, ta Greult syn segen. De nije notaris wie in goede man, dy’t gau murk hokker kwaliteit der yn Greult siet. Hy krige alle kânsen en hie se ek brûkt. Mar dy twa jier hiene him foar altyd tekene. Hy hie der in haat, net te fiemjen sa djip, fan oerholden tsjin elk dy’t syn machtposysje brûkte om in oar te fernederjen. En ek in grutte minskekennis en in bûtengewoane selsbehearsking. Dat wie de grûn fan syn macht om syn eigen oardiel altyd foar him te hâlden, en elke rol te spyljen, dy’t fan him frege waard of dy’t er himsels oplei. Hy wie in perfekte diplomaat, dy’t elk leauwe litte koe wat er se fertelde en foarspegele.

Greult stjoerde oan elk fan syn fiif ynlizzers om it healjier in prachtich ferslach, dêr’t se oan de lêste sint ta op sjen koene hoe’t harren kaptaal wer groeid wie. Jierliks waard der by allegearre mear as tsien persint byskreaun, soms wol fyftjin. De klanten wiene dêrom ek bûtengewoan tefreden oer harren ’Confidentia.’

Begjin fan it jier 19.. stjoerde Greult syn ynlizzers allegearre wer in moai oersjoch fan harren kaptaal. Ien fan harren, Pier, skille him om te betankjen, mar sei der by dat de bern harren part fan it jild ha woene, no’t syn frou stoarn wie. Oft Greult syn kaptaal dus weromstoarte woe op syn eigen bankrekken. Greult sei dat it ferkeapjen fan de ferskate oandielen wol even duorje koe, ek al omdat de beurs net sa geunstich wie. Dat woe Pier wol oan. En sa ferrûne der fjouwer moanne, ear’t Pier begong te krimmenearjen. Greult gong by him op besite en beprate him noch wer. Ein fan july sei Pier dat syn bern it jild no ha woene, en doe sei Greult, dat er siik wie en der dalik wurk fan meitsje soe er er wer better wie. Mar Pier sei dat it geduld fan syn bern en himsels op wie.

Greult wie yndied siik, hy koe hast neat mear. Hy hie it al jierren slim oan it hert. Hoe slim ferswijde er, ek foar syn frou. Elk jier liet er him ûndersykje yn Grins, en krige er te hearren dat er faai wie foar in hastich ein. De brief dy’t er dan mei krige foar de hüsdokter smiet er fuort en hy makke him wiis dat de professor foarearst gjin swierrichheden ferwachte.

De lêste kear, dat er dêr west hie, hiene se op syn driuwend freegjen sein dat er net op mear as in healjier rekkenje koe. Hy hie der frede mei. As er syn libben oereage, dan fûn er dat it better kind hie as er yn syn jeugd net sa knoeid wurden wie. Dat wie syn obsesje, dêr joech er alle skuld oan. Hy hie iepener yn de wrâld stien kind, tocht er, fan bûten en binnen deselde, net altyd in masker foar. Mar sa’t it no ienkear rûn wie, hie er der dochs wat fan makke. Dat er in min hert hie, dat wie it lot dat jo mar te nimmen hiene.

En it heechste doel yn syn libben hie er berikt, fûn er. Alle jild fan syn fiif ynlizzers wie fuort, oant de lêste sint. Greult hie it allegearre ferdield ûnder ynstellings fan goede doelen. Trije yn Reasyl, in mennich yn Fryslân en ferskate yn Nederlân. De bank ’Confidentia’ hie allinne yn syn eigen geast bestien. Der wie in postbus yn Amsterdam, in girorekken mei in pear gûne der op, en briefpapier en in folder dy’t er by in drukkerke yn Grinslân meitsje litten hie. Foar himsels hie er der neat fan brûkt en syn frou en dochter hiene der noait in aan fan hân wêr’t hy mei dwaande wie.

In wike nei Pier syn lêste telefoantsje skille doarwarder Jelle út Trie oan. Greult die de doar iepen en waard kjel, it hert sloech him yn de kiel mar hy bleau oerein. Jelle easke de oandielen fan Pier op, binnen achtenfjirtich oeren. Hy wie in man dy’t lyk as elk altyd grut respekt foar Greult hân hie. Doe’t er syn boadskip dien hie sei er:

”Wat ha jo, Bosma? Ik wol jo wol earlik sizze, ik wist net wat my oerkaam doe’t ik hearde dat ik mei dit boadskip nei jo ta moast. Jo sjogge der út as in geast, en op myn eksploat sizze jo net in wurd. Wat is der te rêden?”

Greult glimke pynlik. ”Der is neat mear te rêden, Jelle. It is om en oer, myn hert stiet omtrint stil. Gean sitten. Ik sil it dy allegearre fertelle. Ik ha it opskreaun, dat ik neat ferjit. Do kinst it ferhaal strak meinimme.”

Hy begong it papier foar te lêzen, stadich, mei stille skoften der tusken. Wa’t syn fiif ynlizzers wiene en mei hoefolle jild. En dat dêr net in sint fan oer wie. Doarwarder Jelle, in man dy’t oangeande jild fan alle wetters wosken wie hie dit noch net earder meimakke. Doe’t Greult wer even ophâlde moast sei er: ”Mar wêrom, Bosma? Wêrom ha jo dy minsken har jild fer-tsjustere? Sieten jo sa ferlegen?”

Greult gniisde muoilik. ”Nee, ik ha noait ferlegen sitten, ik koe wol op mysels passe. Dat moast ek wol, doe’t myn heit stoar en ik de kost mei fertsjinje moast. Doe wie ik fjirtjin jier.

Heit wie molkfarder, op in iepen pream mei in oanhingmoterke. Dat ding wie faak stikken en dan moast er boomkje. Dan wie er oeren ûnderweis. Foar in bytsje lean. Doe’t er weirekke wie er fjirtich jier, en hast fyftjin jier fêst by it bûterfabryk. Dat fabryk dêr’t Pier direkteur fan wie. En wat sei Pier? It pensioen foar in widdo jildt allinne as har man fyftjin tsjinstjierren fol makke hat. Fjirtjin jier en acht moanne? Spitich mar sa stiet it yn ús reglemint. En dy trije jier dy’t er foar dy tiid as los arbeider yn it tsiispakhûs wurke hat, nee, dy hoege wy net mei te tellen. No goed, ús mem krige acht wikeleanen, en dêr moast se ek noch in betankbrief foar skriuwe. Mei syn oardel ton hat Pier dat noch lang net goed makke.

En dan doktersmefrou Bontekoe. Och, se hie altyd sa’n nocht oan hantwurkjen. Us mem mocht it materiaal leverje. En frou Bontekoe fielde har net te heech om sels by ús yn it winkeltsje te kommen. Dan kocht se in bytsje, en naam folle mear mei. Mem seach hoe’t se it yn ’e tas moffele, mar se doarde neat te sizzen want wy hiene skuld by dokter. It is úteinlik ferrekkene mei har oardel ton.

En ’sidene’ Hindrikje, dy kinst ek wol, altyd âldfaam bleaun. Doe’t ik by de notaris kaam moast ik kreas yn de klean, fansels. Mem hie it jild net, mar Hindrikje woe har wol hûndert gûne liene. Elke moanne moast ik har alve gûne bringe, tsien kear achter elkoar. Do kinst ek rekkenje, Jelle, do witst ek dat dat delkomt op 22% rinte. Fan in earme widdo. Mar dat hat se werom jûn, mei rinte op rinte, yn dy twa ton.

En dy eptige notarismefrou, wat is dy ek al wer lang widdo. Se wurdt wat staf, ha’k heard. Soe se noch wol witte dat har man mei in liif fol drank mei de auto ûnder de trein rekke by Haskerdiken? As jongste betsjinner op it kantoar moast ik elke moandei komme om it húske te himmeljen dat hy der ûnder koarre hie en soms noch slimmer as dat. De faam woe it net dwaan, dy sei, dan gean ik hjir wei. Dat koe ik net sizze, want mem koe myn sân gûne wyks net misse. In slavelibben hie ik dêr, mar letter fûn mefrou my goed genoch om op har jild te passen. Likegoed, foar wat sy en dy notaris my oandien ha is dy twa en in heale ton noch de helt te min.”

Geandewei wie er lûder begongen te praten. Syn holle wie read wurden. Jelle seach it en rôp: ”Bosma, yn de goedichheid, wyn jo net sa op! Tink om jo hert!”

Greult hime swier. ”Freark, mei syn heal miljoen, dêr moat ik it noch oer ha. Freark, dy rike boer op ’e ein fan heit syn molkrûte. Dêr begong it allegearre mei. Op dy moarn yn febrewaris kaam heit oan de bûthûsdoar. Der wie in drege keallerij geande en de bisten wiene ûnrêstich. En Freark raasde: ’Wy kinne dy der net by ha. Der út!’

Doe hat er heit in healoere bûtendoar yn ’e stjerrende kjeld stean litten. Dy jûns wie er ferkâlden. Twa dagen letter hie er longontsteking. En noch twa dagen letter wie er dea.

Dat hat Freark him oandien, Jelle. Om in nochteren keal hat er myn heit ferrekke litten!”

Hy sakke achteroer op syn stoel. Jelle tocht even dat dit de ein wie, mar Greult waard stadichwei kalm. Der kaam in djippe rêst oer him, no’t er syn swiere gemoed utere hie.

In pear minuten wie it stil. Doe sei Jelle: ”Ik kin der net by dat Freark sa’n wrede man wie. Dat witte jo dochs, Bosma, dat myn heit en mem op in pleats fan him wennen. Hy kaam in protte by ús oer de flier, doe’t ik noch sa’n jonkje wie. Foar ús heit en mem wie hy in goede lânhearre en foar my suver in omke. Ik begryp it net.”

”Minsken ha soms mear as ien wêzen, Jelle. Dat sjochst wol oan my,” sei Greult. ”Ik wit ek wol dat Freark net oan alle kanten min wie en hy sil wol oer syn toeren west ha, dy moarns yn febrewaris. Mar ik ha troch him wol myn heit ferlern, en myn mem har man.” Hy stoarre Jelle rjocht yn it gesicht. ”Dat Freark wiis mei dy wie en goed op dy paste, dat stiet him te priizgjen.”

It waard wer stil. Op ’t lêst, út him sels, flústere Greult: ”Alle jild is goed te plak komd, Jelle. By de ynstellings dêr’t it hinne gongen is wit gjinien wêr’t it wei kaam. Do silst it ek net werom fine. Ik jou it dy yn hannen om myn hiele ferhaal oan myn ynlizzers oer te bringen. Sis der by dat ik der gjin spyt fan ha. Allinne om dy begruttet it my.”

”Hoe sa, om my?” frege Jelle, mar Greult hearde him net mear. Stadich glide er út syn stoel op ’e flier.

Hiel Reasyl wie by de begraffenis. De helt fan it folk stie op it hôf want de tsjerke koe se lang net hâlde. Elkenien ferwachte in moaie lange tsjinst. Mar Jelle hie alles opkeare kind. Dominy makke it koart, der kamen gjin oare sprekkers oerein en Greult waard suver hastich yn syn grêf treaun.

De Reasylsters fûnen dat tige nuver by sa’n foaroansteande man. Der waard noch tiden oer praat, mar net ien bûtensteander fernaam wat der te rêden west hie. Dy’t it al wisten holden de mûle stiif ticht. Sadwaande binne jimme de earsten dy’t de hiele wierheid te witten krije.